Manavgat Basketbol Ihtisas Spor Kulubu

Prof.Dr.Hakan GUR

SPONSORLAR

COCUK ve SPOR

Bu bolumde hepimizin en degerli varligi olan cocuklarimizin ve cocugun uzerine egzersizin yaptigi etkileri; yetenek ve yetenek secimi konusunu ve de cocugun buyume ve gelisme donemlerini aktarmaya calisacagiz. Bu genel konularla ilgili daha detayli bilgileri kaynaklar bolumunden ulasacaginiz kaynaklardan bulabilirsiniz. Bu konularla ilgili sorularinizi da bilgimiz cercevesinde yanitlamaya calisiriz.

COCUK ve EGZERSIZ

1- Cocukluk donemi nedir?

Cocukluk donemi dogumdan itibaren 11-12 yasina kadar suren bir zaman kapsar. 0-1 yas sut cocuklugu, 1-3 yas kucuk cocukluk, 3-6 yas okul oncesi cagi, 6-10 yas birinci okul cocugu cagi, 10-12 yas ikinci okul cocugu cagi olarak kabul edilir. Ancak yasa bagimli kalmadan, dogumdan itibaren cocugun, fiziksel, zihinse ve psikolojik gelisimindeki seyrine bakarak cinsel olgunluga erismesine kadar olan surecin cocukluk donemi olarak ele alinmasi gerekir. Cunku, kimi cocuk akranlarina gore, daha erken veya gec gelisebilir.

2- Cocuklarin egzersize yanitlari nedir?

Cocuklar bilindigi gibi bir gelisme ve buyume periyodu icindedir. Bu periyotta genc cocuklarin fizyolojik sistemleri, agir egzersizlerin getirdigi yukleri karsilayacak duzeyde degildir. Bu guc ancak gelisme cagi sonrasi yakalanabilmektedir. Ozellikle 12yasin altindaki cocuklar oldukca yuksek bir sempatik sistem aktivitesine sahiptir. Bu yuzden yuksek bir kalp atim sayisinin bulunmasi ve uzun suren dayaniklilik aktiviteleri onlarin kapasitelerinin kolaylikla tukenmesine neden olur. Bu donemdeki cocuklarin aerobik gucleri dusuktur. Yeterli oksijen kullanma kapasitesine sahip degillerdir. Cunku, kalbin bir seferde pompalayabildigi kan miktari yani kalp atim volumleri dusuktur Ayrica karbonhidrat depolari da ileri yaslarinkine oranla daha azdir. Burada bilinmesi gereken puberte (ergenlik ) cagi oncesi beyin, sinir, kalp, akcigerler, bobrekler ve organizmanin ic ortamini sabit tutmak icin (homeostasis) koordineli bir sekilde calisan fizyolojik prosesler (islemler) bebeklik ve cocuklugun ilk caglarinda zayiftir.

Bu sistemlerin gelisimi puberte ve sonrasinda gorulur. Pubertede gorulen kuvvetlenme, puberte ile ilgili degil; hormonal faktorlerin bir sonucu oldugu dusunulmektedir. Vucudun egzersize ve homeostatik mekanizmalarin diger streslerine yanit verme yetenegi 14 yasina tepe noktasina ulasir.

3- Cocukta antrenmanin tehlike ve riskleri nedir?

Cocuklarda performansin birdenbire ve gecici olarak yukselmesi gozlenir. Kucuk yasta antrenmana baslamanin negatif psikolojik etkileri ile ilgili cal?sma sayis? azdir. Bir calismada Varek, performanslari tekrar dusen cocuklarin soka girdikleri ve spor yasamlarini zamanindan once bitirdiklerini yazar. Cocukta antrenman tek yonlu uygulanmamalidir. Cottea, yaptigi calismalarda antrenman tek yonlu uygulandiginda ozellikle iskelet sistemi uzerinde olumsuz etkiler gozlendiginden soz etmektedir. Ayrica, tek yonlu antrenman programi uygulandiginda en riskli spor dallarini jimnastik, sirikla yuksek atlama, kurek, cirit, halter, trambolin ve kule atlama oldugu gorulmektedir.

4- Cocuk antrenmani icin onerileri nelerdir?

Belirli bir spor dalina yonlendirilen cocuklarin ebeveynlerine, bu alanda cocugu bekleyen sanslar ve riskler aciklanmalidir. Cocukta sportif basarinin, okulu ve gelecegini ikinci plana atmamasi saglanmalidir. Cocuklarin aileleri ve ozellikle okuldaki beden egitimi ogretmenleri ile siki diyaloglar kurulmalidir.

5- Cocuk ve genclerde motorik ozelliklerin gelisiminde duyarli donemler hangileridir?

Erkek cocuklarda motorik ozelliklerin en yuksek artis gosterdigi yaslar 4-6-8-13-14 yaslari olarak gorulmektedir. 9, 11 ve 15 yaslarinda gelisme az olurken, 3, 5, 7, 12, 16, ve 17’nci yaslarda gelisme hic gorulmemektedir. Kiz cocuklari ve genclerinde ise en yuksek artis 4, 6, 9, 10 yaslar?nda gorulurken;8, 11, 12 ve 13 yaslar?nda daha az art?s gorulmektedir. K?zlarda 3, 5, 7, 14, 15, 16 ve 17’nci yaslarda gelisme hic gorulmez.

6- Cocukta ve gencte kuvvet antrenmaninin ozellikleri nedir?

Cocukluk ve genclik yasinda genel ve cok yonlu vucut gelisiminde kuvvet antrenmani onemli bir rol oynar. Kuvvet antrenmani genel anlamda okul oncesi cagda onerilmez. Bu yas basamaginda cocuklarin kemik ve kas gelisimini saglamak icin, duzenli olarak kuvvet calismalarindan uzak spor yapmalari yeterlidir. Bu donemde her turlu kuvvet cesidine uygun olarak dayanma, asilma cekme (parmaklik tirmanma, halat cekme ) ile amaclanan kuvvet gelisimi saglanabilir. Bunun disinda ayri bir cal?smaya gerek duyulmaz.

Ilkokulun ilk s?n?flar?nda cocugun kendi vucut ag?rl?g? ile yapacag? cal?smalar yeterlidir. Burada halat cekme, yuksekce bir yere dayanarak push-up (s?nav), direge veya halata t?rmanma, alcak barda ayaklar onde/yerde kendini cekme, barfikse as?lma, tek ve cift ayak s?cramalar, cak? hareketleri en uygun dusen kuvvet cal?smalar?d?r. Stemmler’e gore govde kaslar?n?n kuvvetlenmesi ve t?rmanma yetenegi 7-9 yaslar? aras?nda en yuksek gelisim duzeyine erismektedir. Bunlar?n ard?ndan 9 yas sonras? kendi vucut ag?rl?g?n?n d?s?ndaki bir ag?rl?ga tas?narak, sagl?k topu gibi cal?smalar ilave edilebilir. Ayr?ca antrenman icerigi olarak barfikste dikey olarak kendini cekme, duz zeminde push-up (s?nav) kar?n ve s?rt kaslar? icin sit-up (mekik) ve ters mekik gibi egzersizler de eklenebilir.

Uzmanlar 14 yas?ndan once serbest ag?rl?kla cal?sma yap?lmamas? gerekliligine dikkat cekmektedir.

Artan yasla bagl? olarak dinamik cal?smalar?n yan? sara izotermik (statik/durgun) cal?smalara da ag?rl?k verilmeye baslanmal?d?r. Bilindigi gibi anaerobik guc yas?n ilerlemese bagl? bir gelisim gostermektedir. Bu donemden sonra yap?lacak kuvvet cal?smalar?nda serbest ag?rl?k (halter) devreye girecek ise mutlaka bir uzman taraf?ndan programlar?n?n haz?rlanmas? gerekmektedir. Erkeklerde kas kuvvetindeki en buyuk art?s 6, 8, 13 ve 14 yaslar?nda gozlenir. K?zlarda ise en buyuk art?s 4 ve 9’uncu yaslara gozlenmektedir.

7- Cocuk ve genclerde yap?lacak kuvvet cal?smalar?n?n temel ilkeleri nelerdir?

Cocuk ve genclerde yap?lacak kuvvet cal?smalar?nda goz onune al?nmas? gereken temel ilkeleri dort ana basl?k alt?nda toplayabiliriz. Bunlar s?ras?yla sunlard?r:

a. Rizikosuz fakat bedensel verimlilik yetenegi cok yonlu gelistirilmelidir.

b. Cal?smalar her yas donemine gore planlanmal?d?r. Ayr?ca cok yonlu degisken ve nese verici olmal?d?r. Oyun formu icinde verimlidir.

c. Temel kuvvet (birim kuvvet, kaba kuvvet) ile hareket becerisi ve teknik aras?nda yak?n iliski kurulmal?d?r.

d. Genclerde ortopedik yonden uygun olup olmad?g? arast?r?lmadan ust duzeyde yuklenmeler yap?lmamal?d?r.

8- Ag?rl?k cal?smalar?n?n boy uzamas?na etkisi nedir?

Ag?rl?k cal?smalar?na baslama yas?nda dikkat edilmesi gereken en onemli nokta, buyume cag?d?r. Ozellikle fiziksel gelisme s?ras?nda, boyun uzamas?, kemiklerin epifiz ad? verilen buyume noktalar?ndan saglan?r. Burada epifiz bolgelerine gelen darbeler ve o bolgelere binen fiziksel yuk, bu bolgelerin erken kapanmas?na neden olur. Boylece kemigin buyumesi, boyun uzamas? engellenmis olur.

9- Cocuk ve gencte dayan?kl?l?k antrenman?n?n ozellikleri nelerdir?

Cocukluk ve genclikte, dayan?kl?l?g?n en hassas oldugu donemler erkeklerde ve k?zlarda 4 yas?ndan sonraki donemde rastlanmaktad?r. Konuyu biraz daha acarsak, erkeklerde 14 ve 15 yaslar dayan?kl?l?g?n cok kolay gelistirilebilecegi donemlerdir. K?zlarda bu donem 13 yas olarak gorulur. Bilimsel cal?smalar, cocuklar?n ergenlik donemi oncesi devaml? yuklenmelere ve interval (aral?) antrenmanlara uygun olmad?g?n? gostermistir. Bu nedenle okul oncesi ve okul donemlerinde dayan?kl?l?k antrenmanlar?n?n icerigi genelde oyun formu seklinde olmal?d?r. Bunlar ebeleme, stafet yar?slar?, yer degistirme oyunlar? gibi egitsel oyunlar olabilecegi gibi yakan top, mini basketbol, mini futbol gibi kucuk tak?m oyunlar? da olabilir.

Ayr?ca piramidal yuklenme seklinde (1-2-3-2-1 dakikal?k) kosular da aralar?nda birer dakikal?k dinlenme verilerek uygulanabilir. Devaml? yuklenme seklinde de 5-10-15 dakikal?k kosular yap?labilir. Ergenlik donemi sonras? ise normal dayan?kl?l?g? gelistirici cal?smalara baslanabilir.

10- Cocukta ve gencte hareketliligin ozellikleri nelerdir?

Eklemlerin hareket genisligi, yani hareketlilik erkek cocuklarda 4 ve 8 yaslar?, k?zlarda ise 4 ve 13 yaslar? buyuk onem tas?maktad?r. Bu yaslarda art?s buyuk orandad?r. Erkeklerde 6, 9, 13 ve14 yaslar? ile k?zlarda 6, 9 ve 12 yaslar?nda da dusuk oranda art?slar gozlenebilir.

YETENEK VE YETENEK SECIMI

1- Yetenek nedir?

Sportif baglamda yetenek kavram?, belli bir alanda normalin uzerinde ancak henuz tam gelismemis ozellikler butunu ve bunlara sahip kisi olarak degerlendirilir.

2- Yetenekli sporcular?n ozellikleri nelerdir?

Yetenekli bir sporcu incelendiginde, diger sporculara oranla su ozellikleri farkl?l?k gosterir:

a. Antrenmanda daha basar?l?d?r.

b. Antrenmanda verilen uyar?lara daha cabuk uyum saglar.

c. Daha cabuk ogrenir.

d. Edindigi deneyimleri, basar?s?n? art?rmak amac?yla kullan?r.

e. Verilen gorevleri basar? ile sonucland?r?r ve sorular? yarat?c? bicimde cozumler.

f. Performans gittikce yukselir.

g. Stres alt?nda bile dogru degerlendirme yapar.

h. Riski goze al?r.

i. Basar?s?zl?klar onun icin motivasyon unsuru olur.

3- Yetenek seciminde hangi yontemler uygulan?r?

Yetenek seciminde temelde iki yontem uygulan?r. Bunlar, dogal secim ve bilimsel secim yontemidir. Dogal secim yonteminde kisi ya sectigi spor dal?na kat?l?r ya da basar?l? olamad?g? bir daldan baska bir spor dal?na yonelip orada basar?l? olur. Bilimsel secim yonteminde ise bilimsel testlerle kisilerin kendileri icin en uygun spor dallar? belirlenir ve onlara yonlendirilir.

4- Yetenek seciminde hangi olcutler kullan?l?r?

Bilindigi gibi yetenek secimi ve spora yonlendirme yuksek sportif performansa yonelik spora anlay?s? icinde degerlendirilir. Sporda yetenek kavram?n?n belirlenmesinde etkili olan faktorler sunlard?r:

a. Konstitusyel (sagl?k durumu, antropometrik ozellikler) ozellikler.

b. Kondisyonel motorik ozellikler.

c. Teknotermik ozellikler (ogrenme yetenegi, verimlilige haz?r olma durumu, duygusal ozellikler, bilissel ozellikler)

d. Sosyal faktorler.

5- Yetenek secimi kac asamal?d?r?

Yetenek secimi uc asamadan olusmaktad?r. Bunlar onsecim, arasecim ve son secimdir.

BUYUME VE GELISME

1- Buyume ve gelismeye kal?t?m?n etkisi nedir?

Insanlar?n buyumeleri kromozomlar?nda bulunan genlerle belirlenir. Buyumeyi ilgilendiren tum konular, genlerdeki genetik sifrelere bagl?d?r. Kisinin boyu, maksimum boya ulasabilecegi zaman, kemik ve cinsel olgunlasmas? hep bu sifrelerde kodlanm?st?r. Bu konu uzerinde yap?lan cal?smalar cocuklar ile ebeveynleri aras?nda yuksek iliskiler oldugunu gostermistir.

Ozellikle de uzunluklar?n, genisliklere oranla daha yogun bir sekilde kal?t?mdan etkilendigi gorulmektedir. Bununla birlikte kisinin buyume surecinde boyu ile ilgili kesin tahmin yapmak olas? degildir. Ayr?ca kisinin dogum boyu ve kilosu genel olarak ilerideki boyu ve kilosu hakk?nda sagl?kl? bir bilgi vermez.

2- Buyume ve gelismeye ?rk?n etkisi nedir?

Insanlar?n buyume ve gelismelerindeki etkili faktorlerden birisi ?rksal faktordur. Bu konudaki arast?rmalar bilindigi gibi genelde uc ?rk uzerinde yogunlasm?st?r. Bunlar siyah, beyaz ve sar? ?rklard?r. Dogum s?ras?nda beyaz ?rk cocuklar?n?n, siyah ?rka gore daha ag?r oldugu belirlenmistir. Ama bu farkl?l?klar 5-14 yaslar? aras?ndaki gelisme surecinde tersine donmektedir. Bu surecte siyah ?rk cocuklar?n beyazlara gore daha uzun ve daha ag?r olduklar? gozlenmistir. Sar? ?rk ise bilindigi gibi beyaz ?rka oranla daha k?sa ve hafiftir. Irklar ars?ndaki buyume ve gelisimdeki etkili faktorlerden birinin de cevre oldugu gorulmektedir.

Ornegin Amerika’da sar? ?rk cocuklar?, ulkelerine oranla daha iri olmaktad?r. Bu da cevre faktorunun goz ard? edilmemesi gereken bir faktor oldugu gercegini ortaya koymaktad?r. Hatta bu konuda tek yumurta ikizleri uzerinde yap?lan arast?rmalarda bile cevre faktorunun etkinligi belirlenmistir.

3- Buyume ve gelismeye cinsiyetin etkisi nedir?

Dogumda k?z cocuklar?, erkeklere oranla daha olgundur. Buyume ve gelismeleri, erkeklere oranla daha h?zl?d?r. Oyun cag? cocukluguna gelindiginde, k?z ve erkek cocuklar?n buyume ve gelismeleri aras?nda bir farkl?l?k gorulmemektedir. Ergenlik cag?, k?z cocuklar?nda erkeklerden iki y?l once baslar. Bu nedenle k?zlarda, erkeklerden iki y?l once h?zl? buyume ve gelisme gorulur. Ama iki y?l sonra erkeklerde buyume ve gelisme birden h?zlan?r ve birkac y?l devam eder. Bu da erkeklerin ayn? yastaki k?zlardan cogunlukla daha uzun olmalar?n? saglar.

K?z cocuklar? erkeklerde oranla buyume ve gelisme s?ras?nda cevresel faktorlerden daha az etkilenir.

4- Buyume ve gelismeye beslenmenin etkisi nedir?

Insanlarda buyume ve gelismeyi etkileyen en onemli d?s faktorlerden birisi beslenmedir. Bu konudaki cal?smalar beslenme ile buyume ve gelisme aras?nda cok anlaml? iliskiler gostermistir Yeter siz ve dengesiz beslenme ile buyume cag?ndaki cocuklar?n boylar?nda dusus gorulmustur.

Cocukta surekli bir buyume ve gelisme oldugundan, beslenme yetersizligi bu donemde buyume ve gelisme uzerinde cok derin izler b?rak?r. K?z cocuklar?n?n, erkeklere oranla yetersiz beslenmeden etkilenmeleri daha az olmaktad?r. Bilindigi gibi proteinli besinler kemiklerin uzamas?, kas ve iskeletin olgunlasmas? yonunden etkindir. Cocuklarda gunluk protein gereksinimi kilogram bas?na 2. 5 grama kadar c?kabilir.

Bu kuvvet gerektiren spor dallar?nda bir yetiskinin gereksinimine esdegerdedir.

Demeter, cocuklardaki metabolik faaliyetlerin yetiskinlere oranla yuzde 20-30 daha fazla oldugunu soylemektedir.

5- Buyume ve gelismeye sosyo-ekonomik duzeyin etkisi nedir?

Buyume ve gelismede cocugun icinde yasad?g? ortam?n sagl?kl?l?g?, yasad?g? ev, ailesinin ekonomik durumu, ailenin kulturel ve egitsel duzeyi de onem tas?maktad?r.

Bu konuda yap?lan bircok arast?rmada baba meslekleri ile cocugun gelisimi iliskili bulunmustur.

Ayr?ca alt sosyo-ekonomik duzeydeki cocuklar?n gelisimi ile ust sosyo-ekonomik duzeyde cocuklar?n gelisimleri aras?nda farkl?l?klar gozlenmistir. Dogald?r, bu farkl?l?klar ust sosyo-ekonomik duzey lehinedir.

6- Buyume ve gelismeye psikolojik durumun etkisi nedir?

Insan fizyolojik , sosyolojik ve psikolojik bir sacayag? icinde buyume ve gelismesini surdurur.

Bu nedenle buyume ve gelismede psikolojik kosullar?n da etkinligi soz konusudur.

Guc psikolojik kosullar alt?nda buyume ve gelismelerini tamamlamak zorunda kalan cocuklarda bu konularda baz? gerilikler bulunmustur. Ozellikle yetimhanede yetisen cocuklar uzerinde yap?lan arast?rmalar, psikolojik durumun buyume ve gelisme uzerindeki etkinligi gostermistir.

7- Buyume ve gelismeye mevsimlerin etkisi nedir?

Insan buyume ve gelismesine mevsimlerin etkileri cesitli arast?rmalarda gozlenmistir.

Tanner, cocuklar?n boyca buyumelerinin ilkbahar doneminde, vucut ag?rl?g?nca da buyumelerinin sonbahar doneminde h?zland?g? saptanm?st?r. Mart ve may?s aylar?nda rastlanan ortalama boy buyume h?z? eylul ve ekim aylar?ndaki boy buyume h?z?n?n iki kat?na denk gelmektedir. Bu mevsimsel degisikliklerin etkileri, yetersiz beslenen cocuklarda bile gorulmektedir.

8- Buyume ve gelismeye hastal?klar?n etkisi nedir?

Bilindigi gibi insan organizmas?n?n temel yap? tas? proteinlerdir. Hastal?k ve yaralanmalar protein metabolizmas?n? olumsuz yonde etkiler. Boylece buyumede yavaslama gorulur.

Ozellikle uzun sureli (kronik) hastal?klar buyumeyi yavaslat?rken, k?sa sureli (akut) hastal?klar pek etkilemez.

Cocuklarda hastal?k nedeniyle duraksayan buyumenin h?zland?g? ve hastal?ga bagl? ac?g? kapatt?g? bir donem vard?r. Bu donemde cocuk normal buyume h?z?n?n yuzde 400’une kadar c?kabilen bir buyume ve gelisme gosterebilir.

Burada onemli olan kronik hastal?klardan sonra bu devreyi iyi kosullar alt?nda gecirmektir. Eger bu kosullar yarat?l?rsa cocuk normal buyume seyrini yakalayabilir. Kuskusuz bu donemde doktor kontrolundeki bir cal?sma buyuk onem tas?maktad?r. Burada antrenor, aile ve doktor s?k? bir isbirligi icinde olmal?d?r.

9- Insan vucudunun cevresel ve iklimsel kosullara uyumu nas?ld?r?

Insan vucudu yasad?g? cevre, bitki ortusu ve iklim kosullar?na uyum saglamaktad?r. Bu da onun buyume ve gelisimi uzerinde etkili olmaktad?r. Orneklersek, kuru ve s?cak iklimi olan Sahra collerinde yasayanlar ince uzun, derialt? yagdokusu cok az, uzun kol ve bacaklara sahip, govdeleri k?sa, ince ve uzun el ayaklar? olan insanlard?r. Nemli ve s?cak ortam? olan Endonezya, Malezya Amazon kusag?nda yasayan insanlar ise k?sa boylu kutleli olmaktad?r. Cok soguk iklimlerde yasayan Eskimolar ise k?sa boylu, deri ve kas alt? ve kasaras? yag miktarlar? cok yuksek, k?sa kol ve bacaklar? olan insanlard?r.

Cevrenin bir baska etkisi de yap?lan bir cal?smada, Kaliforniya’da yasayan Japon cocuklar?n?n, Japonya’da yasayanlara oranla daha iri olmas? ile gozlenmistir.

Ayr?ca, Kato ve Ishiko’nun cal?smalar?nda k?rsal alanlarda ag?r is yaparak cal?san cocuklar?n ozellikle bacak uzunluklar?nda k?sal?klar oldugu gorulmustur.

Bu orneklerde oldugu gibi insan vucudu yasad?g? cevre ve iklime uyum saglamaktad?r.

Bu uyum sureci de ikliminden iklime degismektedir. Kimi iklimlerde birkac jenerasyon, kilimlerinde ise daha fazla jenerasyon gerekmektedir.

10-Cocukta erken ve gec gelisim nedir?

Bu olgu ergenlik oncesi, ergenlik donemi ve ergenlik sonras? ortaya c?kan bir durumdur. Arast?rmalar kronolojik yas ile biyolojik yas aras?nda 4 yasa varabilecek farkl?l?klar oldugunu gostermistir.

Dogal olarak erken gelisim gosterenler, normal gelisim gosterenlerden ve gelismesi gecikenlerden daha iyi fiziksel basar? yetenegine sahip olurlar. Bu noktada erken gelismis sporcularda, normal gelisenler ile yap?lan antrenmanlar s?ras?nda yetersiz yuklenme soz konusu olur. Bunu antrenor goz onune almal?, gerekli buldugu ekstra antrenmanlar? yapt?rmal?d?r.

Erken gelismislik bircok spor dal?nda avantaj getirirken ;motorik ogrenme cag?n?n uzun olmas?n? gerektiren aletli jimnastik artistik patinaj, tramplen atlamada bir dezavantaj yarat?r.

Kaynaklar

1- Akgun, Necati :

2- Colakoglu, H:

Antrenman, Bilgisi Ders Notlar?. Manisa. 1992.

3- Dundar, U:

Antrenman Teorisi. Onlar Ajans. 1994

4- Harre, D:

Principles of Sports Traning. Sportverlag Berlin. 1982

5- Morehouse, E. L;Miller, T. A:

Egzersiz Fizyolojisi. C. V. Mosby Com. Cev:Necati Akgun. Ege Universitesi Matbaas?. Bornova. 1973

6- Muratl?, S:

Antrenman Bilgisi Ders Notlar?. 1992